މަލިކުގެ ދީނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ ތާރީޚުގެ ދުރުވިސްނޭ ލީޑަރެއް
ހަނދާން ނެތިގެން ނުދާނެ ފަދަ ޝަޚްޞިއްޔަތެކެވެ. އެމަނިކުފާނު ހަނދާންކުރެވެނީ އެމަނިކުފާނުގެ ލީޑަޝިޕާއި، ދުރުވިސްނުމާއި، ދީނީ ތަޢުލީމަށް ދެއްވި އަހައްމިއްޔަތުކަމާއި، އަދި ބާޑަ އަވަށުގެ ތަރައްޤީގައި އަދާކުރެއްވި މުހިންމު ދައުރަށްޓަކައެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ގުޅިފައިވަނީ އެ ރަށަށް އައި ފުން ދީނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ ބަދަލުތަކުގެ ދުވަސްވަރާއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، މަޝްހޫރު ދީނީ ޢިލްމުވެރިޔާ އައްޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކާއެވެ.
އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނަކީ ބޮޑުގަނޑުވަރު ދޮންމަނިކުފާނުގެ ހަތަރު ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން އެއް ބޭފުޅެކެވެ. އެ ބޭފުޅުންނަކީ ބޮޑުގަނޑުވަރު އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނު، ބޮޑުގަނޑުވަރު ޙަސަން މަނިކުފާނު، ބޮޑުގަނޑުވަރު މޫސާ މަނިކުފާނު އަދި ބޮޑުގަނޑުވަރު މުޙައްމަދު މަނިކުފާނެވެ.
އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނު ކައިވެނިބައްލަވައިގަތީ ކަނަކުފުޅެގޭ ދޮންމަނިކައާއެވެ. މި ދެކަނބަލުންނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 6 ބޭފުޅުންނެވެ. އެއީ ޢަލީ މަނިކުފާނު، މުޙައްމަދު މަނިކުފާނު، އާމިނާ މަނިކަ، ޢާއިޝާ މަނިކަ، މޫސާ މަނިކުފާނު އަދި ޙުސައިން މަނިކުފާނެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ދަރިކޮޅުގެ ބޭފުޅުންނާއި އެމަނިކުފާނު ދެކެދެނެވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅުން ސިފަކުރައްވާ ގޮތުގައި އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނަކީ މުޖުތަމަޢުގައި މަތީ ޤަދަރަކާއި، ދުނިޔަވީ ވަސީލަތްތަކާއި، ޢިއްޒަތް ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.
ކަނަކިފުޅެގޭ ޙަސަން މަނިކުފާނު، އެމަނިކުފާނުގެ ޙަޔާތްޕުޅާ މެދު ވިދާޅުވެފައިވަނީ، އެމަނިކުފާނަކީ ޚާއްޞަކޮށް ދުރުވިސްނުމެއް ގެންގުޅުއްވި، ކުރިމަތިވެދާނެ ގޮންޖެހުންތައް ދުރާލާ ދެނެގަނެ، ކަންކަން ގޯސްވުމުގެ ކުރިން ޢަމަލީ ޙައްލުތައް ހޯއްދެވި ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، އެމަނިކުފާނުގެ ޙަޔާތްޕުޅުގެ ގިނަ ކަންކަމުގެ ތެރެއިންވެސް، މަލިކުގެ ދީނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ ތަރައްޤީއަށް ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތްތަކަކީ ވަރަށް މުހިންމު މަޤާމެއް ޙާޞިލުކުރާ ކަންކަމެވެ.
މި ތާރީޚުގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ބާބަކީ މަލިކާ ގުޅިފައިވާ އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ އެއް އިސްލާމީ ޢިލްމުވެރިޔާ، އައްޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އާއެކު އެމަނިކުފާނު ބޭއްވެވި ގުޅުމެވެ.
މުރައިދޫގަނޑުވަރު ޢަލީ މަނިކުފާނުގެ ހަނދާންތަކުގައިވާ ގޮތުން، ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ޓެމިލްނާޑޫގެ ވެއްލޫރު ކައިރީގައިވާ ޖާމިޢާ ދާރުއްސަލާމް، ޢުމަރާބާދުން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށްފަހު، ވަޑައިގަތީ ބޭޕޫރަށެވެ. އެތަނުން އެމަނިކުފާނާ މަލިކުގެ ބަޔަކާ ބައްދަލުވެ، އެ ބޭފުޅުންނާއެކު މަލިކަށް ދަތުރުކުރެއްވީ އެ ދުވަސްވަރު މަލިކުގެ އަމީނު ކަމުގައި ހުންނެވި ބައުގޭ ދޮން މަނިކުފާނުގެ މިލްކިއްޔާތުގައިވާ އަދި އެމަނިކުފާނުގެ ދަރިކަލުން ފުރައްކާޑު ޢަލީ މަނިކުފާނުގެ ކައްޕިތާންކަމުގެ ދަށުގައި ދުއްވި "އެސް.ވީ ޑޮލްފިން" ނަމަކަށް ކިޔާ ރިޔާ ނަގިލީ ބައްތެއްޔެއްގައެވެ.
ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އެންމެ ފުރަތަމަ މަލިކަށް ވަޑައިގަތީ 1937 ވަނަ އަހަރު، އެމަނިކުފާނުގެ ޢުމުރުން ގާތްގަނޑަކަށް 23 އަހަރުގައެވެ.
އެ ރަށުގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ވަނީ އިސްލާމީ ތަޢުލީމު އުނގަންނައިދިނުމުގެ ކްލާސްތައް ހިންގަވައި، ރަށުގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި ދީނީ ދަރުސްތައް ދެއްވާފައެވެ. ގިނަ ޢަދަދެއްގެ އަންހެނުން ހިމެނޭހެން ވަރަށް ގިނަ ބަޔަކު އެމަނިކުފާނުގެ ކިޔަވައިދެއްވުމުން ފައިދާ ޙާޞިލުކުރިއެވެ.
އެމަނިކުފާނުގެ ވަޑައިގަތުމާއި ދީނީ މަސައްކަތްޕުޅުތައް ދިމާވީ މަލިކުގައި ޒަމާނުއްސުރެ ޤަބޫލުކުރަމުން އައި ކަންކަމާއި، ރަސްމިއްޔާތުތަކާއި އިޖުތިމާޢީ އާދަކާދަތައް ވަރަށް ބޮޑަށް އަށަގެންފައިވާ ދުވަސްވަރަކާއެވެ. ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ވަނީ ދީނީ ބިދުޢަތަކާއި ޚުރާފާތްތައް ކަމުގައި އެމަނިކުފާނު ދެކެވަޑައިގެންނެވި ކަންކަމާ ދެކޮޅަށް ފާޅުގައި ވާހަކަދައްކަވާފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ޤަދަރުވެރި ބޭފުޅުންގެ މަހާނަތަކުގެ ވަށައިގެން ހަދާފައިވާ ޒިޔާރަތްތަކާ ގުޅިފައިވާ ޢަޤީދާތަކާއި، އެފަދަ ތަންތަނަށް ނަދުރުބުނުމާއި ހަދިޔާކުރުމާއި، އިސްލާމީ ތަޢުލީމުތަކާ ޚިލާފު ކަމަށް އެމަނިކުފާނު ދެކެވަޑައިގެންނެވި އެހެނިހެން އާދަކާދަތަކާއި އެއްވުންތައް ހިމެނެއެވެ.
މި ފުޅާ ދީނީ ތަޢުލީމާއި އިޞްލާޙީ ޙަރަކާތުގެ ތެރެއިން، އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނު ފާހަގަވެގެން ދިޔައީ ރަށުގެ މުހިންމު ލީޑަރެއް އަދި އެހީތެރިއެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
އެމަނިކުފާނު ބާޑަ އަވަށުގެ މީހުންގެ މެދުގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމު ފެތުރުމަށް ހިތްވަރުދެއްވައި، އިންތިޒާމުވެގެން ދީނީ ތަޢުލީމު ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ މަސައްކަތްތަކަށް އެއްބާރުލުން ދެއްވިއެވެ. މުޖުތަމަޢުގެ މީހުންނަށް ދީނީ ތަޢުލީމު އުނގަންނައިދިނުމަށް "މަދްރަސަތުލް އިސްލާމިއްޔާ" ޤާއިމުކުރެވުނު އިރު، ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީގެ ޢިލްމުވެރިކަމާއި ކިޔަވައިދެއްވުމުގެ ސަބަބުން ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުވުމަށް ވަރަށް ބޮޑު ބާރަކަށް ވިއެވެ.
މި ދެ ބޭފުޅުންގެ ގުޅުމުން އެކުލެވިގެން ދިޔައީ ތަފާތު ނަމަވެސް އެކަތި އަނެކައްޗަށް ފުރިހަމަކޮށްދޭ ދެ ބާރެކެވެ. އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނު ފޯރުކޮށްދެއްވީ ރަށު ފެންވަރުގެ ލީޑަޝިޕާއި، އިންތިޒާމުތަކާއި، ހިތްވަރާއި މުޖުތަމަޢުގެ އެއްބާރުލުމެވެ. އަދި ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ފޯރުކޮށްދެއްވީ ޢިލްމީ މަޢުލޫމާތާއި، ދީނީ އިރުޝާދާއި ކިޔަވައިދެއްވުމެވެ.
ނަމަވެސް، މި ދުވަސްވަރަކީ ދެކޮޅުވެރިކަމެއް ނެތި ދިޔަ ދުވަސްވަރެއް ނޫނެވެ.
އިސްލާމީ ތަޢުލީމުތަކާ ޚިލާފު ކަމަށް ޙުސައިން ދީދީ ދެކެވަޑައިގެންނެވި ކަންކަމަށް އެމަނިކުފާނު ފާޅުގައި ކުރެއްވި ފާޑުކިޔުންތަކުގެ ސަބަބުން، ރަށުގެ މުޖުތަމަޢުގެ ބައެއް ނުފޫޒުގަދަ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި މަޑުމަޑުން ދެކޮޅުވެރިކަން އުފެދުނެވެ.
މި ނުތަނަވަސްކަން އިންތިހާއަށް ދިޔައީ 23 ރަމަޟާން 1360 (14 އޮކްޓޫބަރު 1941) ވި ވިލޭރޭ، މުރައިދޫގަނޑުވަރުގެ ގޯތިތެރޭގައި ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ދީނީ ދަރުސެއް ދެއްވަން ހުންނަވަނިކޮށެވެ. އެވަގުތު ދެކޮޅުވެރި ބަޔަކު އައިސް ގާއުކަން ފެށިއެވެ. މި ހަމަނުޖެހުމުގެ ތެރޭގައި މުރައިދޫގަނޑުވަރުގެ އުސް ފާރު ވައްޓާލިއެވެ.
ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އަށް އެއްވެސް ގެއްލުމެއް ނުލިބި ސަލާމަތްވެވަޑައިގަތީ އެމަނިކުފާނަށް ތާއީދުކުރާ ފަރާތްތަކުން އަވަށްޓެރި ގޯއްޗެއްގެ ތެރޭގައި އެމަނިކުފާނު ރައްކާތެރިކޮށްދިނުމުންނެވެ.
މި ހާދިސާއަށްފަހު، ކަންކަން ދިމާވި ގޮތުން އެމަނިކުފާނަށް މަލިކުގައި ހުންނެވުން ދަތި އުނދަގޫ ކަމަކަށް ވިއެވެ. އެހެންކަމުން އެންމެ އަވަހަށް ފުރަން ލިބުނު އުޅަނދެއްގައި އެމަނިކުފާނު ރަށުން ފުރާވަޑައިގަތެވެ. އަދި ބެލެވޭ ގޮތުގައި އެއަށްފަހު އެމަނިކުފާނު ދަތުރުކުރެއްވީ ދިވެހިރާއްޖެއަށެވެ.
ޙުސައިން ދީދީ ފުރާވަޑައިގެންނެވި ފަހުން އައި އަހަރުތަކުގައި ބާޑަ އަވަށަށް މުހިންމު އިތުރު ބަދަލުތަކެއް އައެވެ.
އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނު، އަންހެނުން މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ރޯނުވެށުމަށް ބޭނުންކުރަމުން އައި ބާޑަ ވަރުހާންގެ މިސްކިތަކަށް ބަދަލުކުރައްވައި، ވަކިން ހުކުރު ނަމާދު އެތަނުގައި ކުރަން ފެއްޓެވިއެވެ.
މިއީ ބާޑަ އަވަށުގެ ދީނީ ތާރީޚުގައި ވަރަށް މުހިންމު ބަދަލަކަށް ވީ ނަމަވެސް، މުޖުތަމަޢުގެ އެކި ބައިތަކުގެ މެދުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް އުފެދުމަށް މެދުވެރިވި ސަބަބަކަށްވެސް ވިއެވެ. ދުވަސްކޮޅަކަށް، ދީނީ ކަންކަމާ ގުޅޭ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކާއި ވަކިން ކުރެވުނު ހުކުރު ޖަމާޢަތުގެ ސަބަބުން މަލިކުގެ އެކި ސަރަޙައްދުތަކުގެ މީހުންގެ މެދުގައި ބައިބައިވުން އުފެދުނެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނާއި ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީގެ ތާރީޚީ ދައުރު ވަރަށް ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ވަކިކޮށް ދެނެގަތުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ.
މުރައިދޫގަނޑުވަރު ޢަލީ މަނިކުފާނުގެ ރިވާޔަތުގައިވާ ގޮތުން، ބާޑަ އަވަށުގައި ވަކިން ހުކުރު ނަމާދު ޤާއިމުކުރުމާ ގުޅިގެން އުފެދުނު ބައިބައިވުމުގައި ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ އެއްވެސް ދައުރެއް ނެތެވެ.
މި ކަންތައްތައް ހިނގީ ޙުސައިން ދީދީ ކުރިން މަލިކު ދޫކުރައްވައި ވަޑައިގެންނެވި ފަހުންނެވެ.
ދުވަސްތައް ވޭތުވަމުން ދިޔަ ވަރަކަށް، އުފެދިފައިވާ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ޙައްލުކުރުމަށް މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެވުނެވެ. މަލިކުގެ ދެ ޚަޠީބުން ސުލްޙަވެވަޑައިގެން، އުތުރާއި ދެކުނުގެ މުޖުތަމަޢުތަކުގެ މެދުގައި އޮތް ދެކޮޅުވެރިކަން ކުޑަކުރުމަށާއި، އެކުވެރިކަން ބަދަހިކުރުމަށާއި، އަދި ބިދުޢަކަމަށް އެބޭފުޅުން ދެކެވަޑައިގެންނެވި ދީނީ ކަންކަމަށް ޙައްލު ހޯއްދެވުމަށް މަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ.
މި ދުވަސްވަރު، ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ދިރިއުޅުއްވުން ބަދަލުކުރެއްވީ ކެރެލާގެ ޕަރައްޕަނަންގާޑީއަށެވެ. އެތަނުގައި އެމަނިކުފާނު މުޖާހިދު މިސްކިތުގެ އިމާމުކަން ކުރައްވަމުން، އެމަނިކުފާނުގެ ދީނީ އަދި ޢިލްމީ މަސައްކަތްޕުޅުތައް ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ.
އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނާއި ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ ގުޅުމުގެ ތެރެއިން، ދިވެހި ބަހުން އިސްލާމީ ޢިލްމަށް އެންމެ ދެމިގެންވާ އެއް ޚިދުމަތް އުފަންވެގެން ދިޔައީ މި ދުވަސްވަރުގައެވެ.
ބާޑަ އަވަށުގެ ޖުމުޢަ މިސްކިތް ބިނާކުރެއްވި ބޮޑުގަނޑުވަރު އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނުގެ އެދިލެއްވުމުގެ މަތިން، ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ކީރިތި ޤުރްއާން ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާކުރައްވައި ތަފްސީރު ލިޔުއްވުމުގެ ބޮޑު ޢިލްމީ މަސައްކަތްޕުޅު ފެއްޓެވިއެވެ.
މީގެ ފުރަތަމަ ވޮލިއުމް ޗާޕުކުރެވުނީ 10 ރަބީޢުލްއައްވަލް 1378 (23 ސެޕްޓެމްބަރު 1958) ގައެވެ. އަދި އެންމެ ފަހު ވޮލިއުމް ޗާޕުކުރެވުނީ 1381 ހ. / 1962 މ. ގައެވެ. މި މުހިންމު މަސައްކަތް ޗާޕުކުރުމުގެ ހުރިހާ ޚަރަދެއް ބެލެހެއްޓީ މަލިކުގެ ބާޑަ އަވަށުގެ ރައްޔިތުންނެވެ.
މި ކާމިޔާބީއަކީ އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ފާހަގަކޮށްލެވޭ މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ދިވެހި ބަހުން ވާހަކަދައްކާ މީހުންނަށް ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު ފަސޭހައިން ލިބޭނެ މަގު ފަހިކޮށްދިނުމުގެ މުހިންމުކަން ދެނެގަނެ، އެފަދަ ބުރަ މަސައްކަތެއް ކުރެއްވުމަށް ޢިލްމުވެރިއަކަށް ހިތްވަރު ދެއްވުމުގެ ސަބަބުން، އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނު ވެގެންދިޔައީ މުޖުތަމަޢަށް މި އަގުހުރި އިސްލާމީ ޢިލްމީ ޚިދުމަތް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ މަގު ތަނަވަސްކޮށްދެއްވި ބޭފުޅަކަށެވެ.
ޚުދު އެ މަސައްކަތަކީ ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ ޢިލްމީ މަސައްކަތްޕުޅެއް ނަމަވެސް، އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނުގެ ޙިއްޞާއަކީ އެކަމަށް ދެއްވި ދުރުވިސްނުމާއި، ހިތްވަރާއި، އެހީތެރިކަމެވެ. އަދި ބާޑަ އަވަށުގެ މީހުން ފޯރުކޮށްދިން މާލީ އެހީތެރިކަމެވެ.
1958 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އައިއިރު، މަލިކުގައި ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އާ މެދު ދެކޭގޮތް ވަރަށް ބޮޑަށް ބަދަލުވެއްޖެއެވެ.
މަލިކުގެ އަވަށްތައް ތަމްޞީލުކުރާ މޫޕަނުން، ނުވަތަ ޒަމާނުއްސުރެ ތިބޭ އަވަށު ވެރިން އެކުގައި ލަކްޝަދީބު އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަނަށް ހުށަހެޅީ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އަނބުރާ އެ ރަށަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވުމަށެވެ. އެބޭފުޅުން ބޭނުންވީ މަލިކުގެ ރައްޔިތުންނަށް އަލުން އަނެއްކާވެސް އެމަނިކުފާނުގެ ދީނީ ޢިލްމުން ފައިދާ ލިބިގަތުމަށެވެ.
ލަކްޝަދީބުގެ އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރު މިސްޓަރ މުރްކޮތު ރާމުއްނީ މި ހުއްދަ ދެއްވިއެވެ.
އެނބުރި ވަޑައިގަތުމަށްފަހު، ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ފުރަތަމަ ހުންނެވީ ބާޑަ އަވަށުގެ ޚަޠީބުގެ އަނބިކަނބަލުންގެ ގޭގައެވެ. ފަހުން އެމަނިކުފާނަށް ބާޑައިން ވަކި ގެއެއް ހަމަޖައްސައިދެވުނެވެ.
އެމަނިކުފާނު އެނބުރި ވަޑައިގަތުން ވެގެންދިޔައީ، މީގެ އަހަރުތަކެއް ކުރިން ތަޙައްމަލުކުރައްވަން ޖެހިވަޑައިގެންނެވި ދެކޮޅުވެރިކަމާ އަޅާބަލާއިރު ވަރަށް ބޮޑު އަދި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބަދަލަކަށެވެ.
މި ދުވަސްވަރު ވީއިރު، ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އަކީ މަލިކުގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ވަރަށް ބޮޑު ޤަދަރަކާއި ލޯތްބެއް ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ޢިލްމާއި، އަޚްލާޤާއި ދީނީ ޚިދުމަތްތައް ރަށުގެ އުތުރާއި ދެކުނުގެ އަވަށްތަކުގެ މީހުންވެސް ބަލައިގަތެވެ.
ސުލްޙަވެރިކަމުގެ ވަރުގަދަ މިސާލެއްގެ ގޮތުން، ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ވަނީ މަލިކުގެ ދެ ޖުމުޢަ މިސްކިތުގައިވެސް އިމާމުވެވަޑައިގެންފައެވެ. އެގޮތުން އެއް ހަފުތާގައި އެއް މިސްކިތުގައި، އަނެއް ހަފުތާގައި އަނެއް މިސްކިތުގައި ބަދަލުވަމުން ހުކުރު ނަމާދު އިމާމުވެ ކުރެއްވިއެވެ.
މި ދުވަސްވަރު އެމަނިކުފާނުގެ ދައުރު ހަމައެކަނި ދީނީ އިރުޝާދު ދެއްވުމަށްވުރެ ފުޅާވެގެން ދިޔައެވެ. އެމަނިކުފާނު ވެގެންދިޔައީ އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ދެމިގެންދިޔަ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކަށްފަހު، ސުލްޙަ މަސަލަސްކަމާއި އެއްބައިވަންތަކަން ޤާއިމުކުރުމުގެ މުހިންމު ޝަޚްޞިއްޔަތަކަށެވެ.
އެމަނިކުފާނުގެ ނުފޫޒު މުޖުތަމަޢުގެ އެކި ފަންތިތަކަށް ފޯރިއެވެ. މަލިކުގެ ތަޙްޞީލްދާރު (އިދާރީ އިސްވެރިޔާ) އެމަނިކުފާނަށް އިޙްތިރާމްކުރެއްވި ކަމާއި، ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ހިންގެވި ބޮޑެ ތިމީހުންގެ ކްލާސްތަކުގައި ޚުދު ތަޙްޞީލްދާރުވެސް ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މި ދުވަސްވަރު، އިންޑިއާގެ މިނިވަން ދުވަހުގެ މުނާސަބަތުގައި ބޭއްވި އިޙްތިފާލުގައި ޙުސައިން ދީދީ ވަނީ ހަނދާނުން ފޮހެވިގެން ނުދާނެ ފަދަ ތާރީޚީ ތަޤްރީރެއްވެސް ދެއްވާފައެވެ.
މުޅި ރަށުގައި އެމަނިކުފާނު ބަލައިގަތުން އިތުރުވެގެން ދިޔަކަމީ މަލިކުގެ ދީނީ ތާރީޚުގައި ވަރަށް މުހިންމު ވަގުތުކޮޅެކެވެ. ކުރިން ދެކޮޅުވެރިކަމުގެ ސަބަބުން ރަށުން ފުރާވަޑައިގަންނަވަން މަޖުބޫރުވި ޢިލްމުވެރިއަކު، އަހަރުތަކަކަށްފަހު އެނބުރި ވަޑައިގެން، ކުރިން ބައިބައިވެފައި އޮތް ދެފަރާތުގެ މުޖުތަމަޢުތަކަށް ކިޔަވައިދެއްވައި، ނަމާދު އިމާމުވެ ކުރެއްވުމެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، 1959 ވަނަ އަހަރު، ޙުސައިން ދީދީ މަލިކުގައި ހުންނެވި ހުންނެވުމަށް އަނެއްކާވެސް ކުއްލި ނިމުމެއް އައެވެ.
އެމަނިކުފާނު ނިންމެވީ ކަނަކުފުޅެގޭ ޙައްވާ މަނިކައާ ކައިވެނިބައްލަވައިގަތުމަށެވެ. އެކަމަނާއަކީ އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންގެ ކޮއްކޯފުޅެވެ. ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އަކީ ޚާއްޞަ ހުއްދައެއްގެ ދަށުން މަލިކުގައި ދިރިއުޅުއްވަމުން ގެންދެވި ދިވެހި ރައްޔިތަކަށް ވާތީ، ކުރަން އުޅުނު ކައިވެނީގެ މައްސަލަ ތަޙްޞީލްދާރަށް ހުށަހެޅުނެވެ.
ޢަލީ މަނިކުފާނުގެ ރިވާޔަތުގައިވާ ގޮތުން، ތަޙްޞީލްދާރު ލަފާދެއްވީ އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރުގެ ފަރާތުން ހުއްދަ ލިބެންދެން ކައިވެނި ފަސްކުރުމަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އިދާރީ ގޮތުން ބޭނުންވާ ހުއްދަ ލިބުމުގެ ކުރިން، ބާޑަ އަވަށުގެ މީހުން އެ ކައިވެނި ކޮށްދިނެވެ.
މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، އިދާރީ އެންގުމަށް ތަބާނުވުމުގެ ސަބަބުން ޙުސައިން ދީދީ މަލިކުގައި ހުންނެވުމަށް ދީފައިވާ ހުއްދަ ބާޠިލުކުރެވި، ދެވަނަ ފަހަރަށް ރަށުން ފުރާވަޑައިގަންނަވަން އެމަނިކުފާނަށް މަޖުބޫރުވިއެވެ.
އެއަށްފަހު، ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އާއި އެމަނިކުފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ވަޒަންވެރިވެވަޑައިގަތީ ޕަރައްޕަނަންގާޑީގައެވެ. އަދި އެތަނުގައި އެމަނިކުފާނުގެ ދީނީ އަދި ޢިލްމީ ޙަޔާތްޕުޅު ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ.
އެހެންކަމުން، ބޮޑުގަނޑުވަރު އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނާއި އައްޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ ގުޅުމަކީ މަލިކުގެ ދީނީ ތާރީޚުގައި ވަރަށް މުހިންމު ބާބެކެވެ.
މި ދެ ބޭފުޅުން ކޮށްދެއްވި ވަކިވަކި ޚިދުމަތްތައް ސާފުކޮށް ހަނދާން ބަހައްޓަންޖެހެއެވެ.
އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނަކީ ދުރުވިސްނޭ އިޖުތިމާޢީ ލީޑަރެކެވެ. އިންތިޒާމުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އަދި ދީނީ ތަޢުލީމާއި އިޞްލާޙީ މަސައްކަތްތަކަށް އެހީތެރިވެދެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އައްޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އަކީ މަލިކަށް ވަރަށް ބޮޑު ނުފޫޒެއް ފޯރުވި، ފުންނާބުއުސް އިސްލާމީ ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. މުދައްރިސެކެވެ. ދާޢީއެކެވެ. އަދި ތަރުޖަމާނެކެވެ.
އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތަކީ ހަމައެކަނި އެ ދުވަސްވަރުގެ ދީނީ ބަދަލުތަކުގައި ބައިވެރިވި ފަރުދެއްގެ ޚިދުމަތެއް ނޫނެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ މުހިންމުކަން އޮތީ، އެ ވިސްނުންތައް މުޖުތަމަޢުގެ ތެރޭގައި އަށަގެންނެވުމަށްޓަކައި ކަންކަން އިންތިޒާމުކޮށް، އެހީތެރިވެ، މުއައްސަސާތައް ޤާއިމުކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން އެމަނިކުފާނުގެ ކިބައިގައި ހުރުމުގައެވެ.
ބާޑަ އަވަށުގެ ތަރައްޤީގައި އެމަނިކުފާނު އަދާކުރެއްވި ދައުރާއި، މަދްރަސަތުލް އިސްލާމިއްޔާއަށް ދެއްވި އެއްބާރުލުމާއި، ކުރީގެ ވަރުހާންގެ މިސްކިތަކަށް ބަދަލުކުރެއްވުމާއި، އަދި އިސްލާމީ ތަޢުލީމަށް ދެއްވި ހިތްވަރަކީ އެމަނިކުފާނުގެ ދެމިގެންވާ ތަރިކައިގެ ބަޔަކަށް ވެގެންދިޔަ ކަންކަމެވެ.
ހަމައެއާއެކު، ޢިލްމުވެރިކަމުގެ އަގު ވަޒަންކުރެއްވުމަކީވެސް އެހާމެ މުހިންމު ސިފައެކެވެ.
ކީރިތި ޤުރްއާން ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާކުރައްވައި ތަފްސީރު ލިޔުއްވުމަށް ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީގެ އަރިހުން އެމަނިކުފާނު އެދިވަޑައިގަތުމުން ދައްކުވައިދެނީ، ހަމައެކަނި އެމަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަ ޖީލުގެ ދީނީ ޙަޔާތަށް ދެއްވި އަހައްމިއްޔަތުކަން އެކަންޏެއް ނޫނެވެ. އޭގެ އިތުރުން ދިވެހި ބަހުން ވާހަކަދައްކާ އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް އިސްލާމީ ޢިލްމު ފޯރުކޮށްދިނުމަށް އެމަނިކުފާނު ބެހެއްޓެވި ފަރުވާތެރިކަމެވެ.
އެހެންކަމުން، އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނުގެ ތާރީޚަކީ މަލިކަށް އައި ބޮޑު ބަދަލުގެ ބާބާ ވަކިނުކުރެވޭނެ ތާރީޚެކެވެ. އެއީ ދީނީ އުނގެނުމާއި އިޞްލާޙާއި، ޚިޔާލުތަފާތުވުމާއި ބައިބައިވުމާއި، އަދި އެންމެ ފަހުން ސުލްޙަވެރިކަމާއި އެއްބައިވަންތަކަމަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތްތަކުން ފާހަގަކުރެވޭ ދުވަސްވަރެކެވެ.
ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އާއެކު އެމަނިކުފާނު ބޭއްވެވި ގާތް ގުޅުމަކީ އެ ވާހަކައިގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ބައެވެ. އެއް ބޭފުޅަކު ފޯރުކޮށްދެއްވީ ޢިލްމާއި ދީނީ އުނގަންނައިދިނުމެވެ. އަނެއް ބޭފުޅަކު ފޯރުކޮށްދެއްވީ ލީޑަޝިޕާއި، ހިތްވަރާއި، އަދި މުހިންމު ދީނީ އިސްނެގުންތައް ކުރިއެރުވުމަށް ބޭނުންވާ އިޖުތިމާޢީ ބިންގަލެވެ.
މި ދެ ބޭފުޅުންގެ ގުޅިފައިވާ ތާރީޚު ވެގެންދިޔައީ މަލިކުގެ ދީނީ އަދި ފިކުރީ ތަރިކައިގެ މުހިންމު ބަޔަކަށެވެ.
ބޮޑުގަނޑުވަރު އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނު ހަނދާންކުރެވެނީ، ބާޑަ އަވަށަށާއި، ދީނީ ތަޢުލީމަށާއި، އިޖުތިމާޢީ ތަރައްޤީއަށް ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތްތަކުގެ ސަބަބުން މަލިކުގެ ތާރީޚުގައި ފ ανε ފޮހެވިގެން ނުދާނެ ފަދަ ނިޝާނެއް ދޫކުރެއްވި، ދުރުވިސްނުމާއި، ލީޑަޝިޕާއި، އަޒުމް ވަރުގަދަ ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
މާތް ﷲ އެމަނިކުފާނުގެ ހެޔޮ ޢަމަލުތަކާއި މުޖުތަމަޢަށް ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތްތައް ޤަބޫލުފުޅުކުރައްވައި، ކުށްފާފަތައް ފުއްސަވައި، ސުވަރުގޭގެ ނިޢުމަތް މިންވަރުކުރައްވާށިއެވެ. އާމީން.
ތާރީޚީ މަޞްދަރުގެ ނޯޓު
ބޮޑުގަނޑުވަރު އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނާ ބެހޭ މި މަޢުލޫމާތު ތައްޔާރުކޮށްފައިވަނީ އަޞްލު ސިޔަރަތުގެ ރެކޯޑުގައި ރައްކާތެރިކުރެވިފައިވާ ޢާއިލީ އަދި ތާރީޚީ މަޢުލޫމާތުތަކާއި، ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އާއި އެ ދުވަސްވަރު މަލިކުގައި ހިނގައިދިޔަ ދީނީ ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން މުރައިދޫގަނޑުވަރު ޢަލީ މަނިކުފާނު ދެއްވާފައިވާ ތަފްޞީލީ ރިވާޔަތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ.
އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނާ ބެހޭ ކުރީގެ ބަޔާނާއި، ޝައިޚް ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އާ ބެހޭ އިތުރު ތަފްޞީލީ ރިވާޔަތާ ދެމެދު ތަފާތުތަކެއް ހުރި ހިސާބުތަކުގައި، ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) އާ ޚާއްޞަކޮށް ގުޅޭ ކަންކަން ހުށަހަޅާފައިވަނީ ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ ތަފްޞީލީ ސިޔަރަތާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިންނެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ޚާއްޞަކޮށް އެމަނިކުފާނު ފުރަތަމަ މަލިކަށް ވަޑައިގަތުމާއި، 1941 ގެ ހާދިސާތަކާއި، ބާޑަ އަވަށުގައި ވަކިން ހުކުރު ޖަމާޢަތް ޤާއިމުކުރުމާއި، 1958 ގައި އެމަނިކުފާނު އެނބުރި ވަޑައިގަތުމާއި، ދެ ޖުމުޢަ މިސްކިތުގެ އިމާމުކަން ކުރެއްވުމާއި، ޤުރްއާނުގެ ތަރުޖަމާއާއި ތަފްސީރުގެ މަސައްކަތްޕުޅު، އަދި 1959 ގައި އެމަނިކުފާނު ރަށުން ފުރާވަޑައިގަންނަވަން ޖެހުނު ޙާލަތްތައް ހިމެނެއެވެ.
މި ތަފާތުކުރުން މިގޮތަށް ބަހައްޓާފައިވަނީ، އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނާއި އައްޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ ވަކިވަކި ޚިދުމަތްތައް، ތާރީޚީ ރެކޯޑުތަކުގައި ވީހާވެސް ޞައްޙަކޮށް އަދި އިޙްތިރާމާއެކު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ މަޤްޞަދުގައެވެ. "މަލިކު ލެޖެންޑްސް" އިން މި މަޢުލޫމާތު މަލިކުގެ ދީނީ، އިޖުތިމާޢީ އަދި މުޖުތަމަޢުގެ ތާރީޚުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ރައްކާތެރިކޮށް ބެލެހެއްޓުމަކީ ލިބޭ ވަރަށް ބޮޑު ޝަރަފެކެވެ.