މަލިކުގެ ދިރިއުޅުނު ޢިލްމުވެރިއެއް، އިޞްލާޙީ މަސައްކަތްތެރިއެއް، މުދައްރިސެއް އަދި އެއްބައިވަންތަކަމުގެ އަޑެއް
މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رحمه الله) އާއި އެމަނިކުފާނުގެ ދީނީ، ތަޢުލީމީ އަދި ޢިލްމީ ޚިދުމަތްތަކާ ބެހޭ މި ތަފްޞީލީ މަޢުލޫމާތުތަކަކީ މުރައިދޫގަނޑުވަރު ޢަލީ މަނިކުފާނުގެ ހަނދާންތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އެކުލަވައިލެވިފައިވާ ލިޔުމެކެވެ.
ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީއަކީ މަލިކުގެ ދީނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ ތާރީޚުގައި ވަރަށް މުހިންމު މަޤާމެއް ފުރުއްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ކަންތައްތައް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ޢިލްމުވެރިއެއްގެ އިތުރުން މުދައްރިސެއް، ދީނީ ވަޢުޡުވެރިއެއް އަދި ތަރުޖަމާނެއްވެސް މެއެވެ. އެމަނިކުފާނު މަލިކުގައި ހޭދަކުރެއްވި ދުވަސްތަކަކީ އެ ރަށުގެ ދީނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ ހަޔާތަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އައި ދުވަސްވަރެކެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ދީނީ ފިލާވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން ގިނަ ބަޔަކަށް ހެޔޮ އަސަރުތަކެއް ކުރިއިރު، ދީނާ ޚިލާފު ކަންކަމާ ދެކޮޅަށް އެމަނިކުފާނު ގެންގުޅުއްވި ހަރުދަނާ އުސޫލުތަކުގެ ސަބަބުން ބައެއް ފަރާތްތަކުގެ ނުރުހުންވެސް އަމާޒުވިއެވެ.
އިންޑިއާގެ ޓެމިލްނާޑޫގެ އުމަރްއާބާދުގައި ހުންނަ ޖާމިޢާ ދާރުއްސަލާމާއި، ހައިދަރުއާބާދުގެ މަދްރަސަތުލް ނިޡާމިއްޔާ އުޘްމާނިއްޔާއިން ދީނީ ތަޢުލީމު ހާސިލުކުރެއްވުމަށްފަހު، އެމަނިކުފާނު ދަތުރުކުރެއްވީ ކަލިކަޓް ކައިރީގައި އޮންނަ ބޭޕޫރަށެވެ. އެއީ އޭރު އިންޑިއާ އާއި ރާއްޖެއާ ދެމެދު ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރުގެ މުހިންމު މަރުކަޒެކެވެ. ބޭޕޫރުގައި ހުންނަވަނިކޮށް މަލިކުގެ ބަޔަކާ ދިމާވެ، "އެސް.ވީ. ޑޮލްފިން" ކިޔާ ރިޔާ ނަވެއްގައި އެމަނިކުފާނު މަލިކަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެއީ އޭރު މަލިކުގެ އަމީން ކަމުގައި ހުންނެވި ބައުގޭ ދޮން މަނިކުފާނުގެ ނަވެކެވެ.
ޢަލީ މަނިކުފާނު ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، ޙުސައިން ދީދީ އެންމެ ފުރަތަމަ މަލިކަށް ވަޑައިގަތީ 1937 ވަނަ އަހަރު، އުމުރުފުޅުން ގާތްގަނޑަކަށް 23 އަހަރުގައެވެ. މަލިކުގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު އެމަނިކުފާނު ދީނީ ފިލާވަޅުތައް ނަންގަވައިދެއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މި ފިލާވަޅުތަކުގައި ގިނަ އަދަދެއްގެ އަންހެން ބޭފުޅުންވެސް ބައިވެރިވިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޢަލީ މަނިކުފާނުގެ މަންމަވެސް ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ރަށުގެ އެކި ތަންތަނުގައި ދީނީ ދަރުސްތައް ދެއްވިއެވެ.
ޙުސައިން ދީދީ މަލިކުގައި ދީނީ ދަޢުވަތު ދެއްވަމުން ގެންދެވިއިރު، އެ ރަށުގައި ދީނާ ނުގުޅޭ ބައެއް އާދަކާދަތަކާއި ބިދުޢަތައް އޮތީ އަށަގެންފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ޒިޔާރަތްތަކަށް ނަދުރު ބުނުމާއި، ކަނޑުމަތީގެ ނުރައްކާތަކުން ސަލާމަތްވުމަށް ދީނީ ބޮޑެތި ޝަޚްޞިއްޔަތުތަކުގެ އެހީއަށް އެދުން ފަދަ ކަންކަމާ އެމަނިކުފާނު ވަރަށް ހަރުކަށިކޮށް ދެކޮޅު ހެއްދެވިއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ރަށުގެ ބައެއް އިސްވެރިންގެ ނުރުހުން އެމަނިކުފާނަށް އަމާޒުވިއެވެ. މި ނުތަނަވަސްކަން ބޮޑުވެ، 1941 އޮކްޓޫބަރު 14 ވިލޭރޭ (1360 ރަމަޟާން 23) މުރައިދޫގަނޑުވަރު ގޯތިތެރޭގައި ދަރުސް ދެއްވަން ހުންނަވަނިކޮށް ބަޔަކު އައިސް ގާބުރި އުކައި ހަމަލާދިނެވެ. މި ހާދިސާއަށްފަހު އެމަނިކުފާނު މަލިކު ދޫކުރައްވައި ރާއްޖެއަށް ވަޑައިގަތެވެ.
އޭގެ ފަހުން 1954 ވަނަ އަހަރު އެމަނިކުފާނު ރާއްޖެއިން ފުރައިވަޑައިގެން ކެރެލާގެ ފަރައްޕަނަންގާޑީގައި ވަޒަންވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. އެތަނުގައި ހުންނަވައިގެން މުޖާހިދު މިސްކިތުގެ އިމާމުކަން ކުރައްވައި، ޢިލްމީ މަސައްކަތްތައް ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް މަސައްކަތަކީ މަލިކުގެ ބާދާ އަވަށުގެ ޖުމުޢަ މިސްކިތުގެ ބާނީ އިބްރާހީމް ޔޫސުފް މަނިކުފާނުގެ އެދިލެއްވުމަށް، ކީރިތި ޤުރުއާން ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާކޮށް ތަފްސީރު ލިޔުއްވުމެވެ. މި ތަފްސީރުގެ ފުރަތަމަ ފޮތް 1958 ގައި ޝާއިޢުކުރެވުނުއިރު، މުޅި މަސައްކަތް ނިމުނީ 1962 ގައެވެ. މި މަސައްކަތުގެ ޚަރަދުތައް ބެލެހެއްޓީ މަލިކުގެ ބާދާ އަވަށުގެ ރައްޔިތުންނެވެ.
ޒަމާންތަކަކަށްފަހު މަލިކުގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އެމަނިކުފާނަށް އޮތް ލޯބި އިތުރުވެ، 1958 ވަނަ އަހަރު ރަށުގެ ހުރިހާ އަވަށްތަކެއްގެ މޫޕަނުން (އަވަށުވެރިން) އެދިގެން އަލުން މަލިކަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ހުއްދަ ލިބިވަޑައިގަތެވެ. މިފަހަރު ވަޑައިގަތުމުން ރައްޔިތުންގެ ފަރާތުން ލިބުނީ ވަރަށް ހޫނު މަރުޙަބާއެކެވެ. އެމަނިކުފާނު މަލިކުގެ ދެ ޖުމުޢަ މިސްކިތުގައިވެސް އިމާމުވެ ހުކުރު ކުރެއްވިއެވެ. މިއީ ރަށުގެ ބައިބައިވުން ނައްތާލައި އެއްބައިވަންތަކަން ޤާއިމުކުރުމަށް އެމަނިކުފާނު ކުރެއްވި މުހިންމު މަސައްކަތެކެވެ.
ނަމަވެސް، 1959 ވަނަ އަހަރު އެމަނިކުފާނު މަލިކުގެ ކަނަކުފުޅޭގެ ޙައްވާ މަނިކާއާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތުމާ ގުޅިގެން އުފެދުނު އިދާރީ މައްސަލަތަކެއްގެ ސަބަބުން، ދެވަނަ ފަހަރަށް މަލިކު ދޫކުރައްވައި ފުރާވަޑައިގަންނަވަން ޖެހުނެވެ. އެއަށްފަހު އަނބިކަނބަލުންނާއެކު ދިރިއުޅުއްވީ ފަރައްޕަނަންގާޑީގައެވެ. އެމަނިކުފާނަށް ދެ ފިރިހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ނާހިދު ޙުސައިން ދީދީ އާއި ޢަބްދުއްރައްޒާޤު ޙުސައިން ދީދީއެވެ.
ޤުރުއާން ތަރުޖަމާގެ އިތުރުން، ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ އާއި ޞަޙީޙުލް މުސްލިމްވެސް އެމަނިކުފާނު ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ހިތާމައަކީ އެ ފޮތްތައް ޗާޕުނުކުރެވި ހުއްޓާ ރަނބަލުގެ ސަބަބުން ހަލާކުވެގެން ދިއުމެވެ. މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ އަވަހާރަވީ 1979 ޑިސެމްބަރު 25 ގައެވެ. ފަސްދާނުލެވިފައިވަނީ ފަރައްޕަނަންގާޑީގެ ޖުމުޢަ މިސްކިތުގެ ގަބުރުސްތާނުގައެވެ.
އެމަނިކުފާނަކީ ދިވެހިބަހުން ދީނީ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމުގައާއި، މަލިކުގެ މުޖުތަމަޢު އިޞްލާޙުކުރުމުގައި ނުހަނު ބޮޑު ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރެއްވި، ކެތްތެރި އަދި ޢިލްމުވެރި ބޭފުޅެކެވެ.
މާތްﷲ ޝައިޚް މާލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީގެ ފުރާނަފުޅަށް ރަޙުމަތްލައްވައި، އެމަނިކުފާނު ކުރެއްވި ހެޔޮ މަސައްކަތްތަކާއި ދެއްވި ޢިލްމު، ދެމިގެންދާ ޞަދަޤާތެއްގެ ގޮތުގައި ޤަބޫލުކުރައްވައި، ސުވަރުގޭގެ މަތިވެރި ނިޢުމަތް މިންވަރުކުރައްވާށިއެވެ. އާމީން.
މަޞްދަރު، ކިޔައިދިން ފަރާތް އަދި ޝާއިޢުކުރުމާ ގުޅޭ ނޯޓު
ޝައިޚް މަލިިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ މި ބަޔޮގްރަފީ އެކުލަވައިލެވިފައިވަނީ މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި މުރައިދޫގަނޑުވަރު ޢަލީ މަނިކުފާނު ކިޔައިދެއްވި މަޢުލޫމާތުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ޚާއްޞަގޮތެއްގައި ޙުސައިން ދީދީ މަލިކާ އޮތް ގުޅުމާއި، ދީނީ އަދި ތަޢުލީމީ ދާއިރާގައި ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ އިތުރުން، ޢަލީ މަނިކުފާނަށް ފެނިވަޑައިގެންފައިވާ އަދި ހަނދާނުގައި ހުރި ތާރީޚީ އެކި ހާދިސާތައް ހިމެނެއެވެ.
'މަލިކު ލެޖެންޑްސް' ވެބްސައިޓުގައި މި މަޢުލޫމާތުތައް ޝާއިޢުކުރެވިފައިވަނީ ޝައިޚް މަލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ ދަރިކަލުން އަލްފާޟިލް ނާހިދު ޙުސައިން ދީދީގެ ފުރިހަމަ ހުއްދައާއި ރުހުމާއެކުގައެވެ. އެމަނިކުފާނު މި ހުއްދަ ދެއްވީ، މި އަގުހުރި ތާރީޚީ މަޢުލޫމާތުތައް ރައްކާތެރިކޮށް، މިހާރުގެއާއި ކުރިމަގުގެ ޖީލުތަކަށް އޭގެ މަންފާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ މަތިވެރި މަޤްޞަދުގައެވެ.
މަލިކު ލެޖެންޑްސްގެ ފަރާތުން އަލްފާޟިލް ނާހިދު ޙުސައިން ދީދީއަށް، އެމަނިކުފާނުގެ ބައްޕާފުޅުގެ ޙަޔާތްޕުޅާއި، ޢިލްމީ މަސައްކަތްޕުޅުތަކާއި، ކޮށްދެއްވާފައިވާ ޚިދުމަތްތަކުގެ މި މުހިންމު ތާރީޚީ ރެކޯޑު ޝާއިޢުކުރުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވީތީ އިޚްލާޞްތެރި ޝުކުރު ދަންނަވަމެވެ. އަދި ޝައިޚް މަލިންގޭ ޙުސައިން ދީދީ (رَحِمَهُ ٱللَّٰهُ) ގެ ޒިކުރާ އާކޮށް، އެމަނިކުފާނުގެ ތަރިކަ ދެމެހެއްޓުމުގައި ދެއްވި އެއްބާރުލުމަށްޓަކައި އެމަނިކުފާނުގެ ޢާއިލާއަށް ޝުކުރުވެރިކަމާއެކު އިޙްތިރާމް އަދާކުރަމެވެ.
މި ލިޔުމުގައި ހިމެނެނީ އަމިއްލަ ހަނދާންތަކާއި، ޢާއިލީ ނަސަބާއި، ތާރީޚީ ހާދިސާތަކުގެ ބަޔާންތަކެއް ކަމަށްވުމުން، މީގައިވާ ބައެއް ތަފްޞީލުތަކަކީ އެކަންކަން ހިނގާދިޔަ ތާރީޚީ މާޙައުލާއި، އެކަންކަން ކިޔައިދިން ފަރާތުގެ ހަނދާންތަކުގެ އަލީގައި ދެނެގަންނަންޖެހޭ ކަންކަމެވެ.
މަލިކުގެ ދީނީ، އިޖުތިމާޢީ އަދި ޢިލްމީ ތަރިކައިގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި މި ތާރީޚީ ރެކޯޑު ރައްކާތެރިކުރުމަކީ 'މަލިކު ލެޖެންޑްސް' އަށް ލިބޭ ވަރަށް ބޮޑު ޝަރަފެކެވެ.